Αναθεωρήσεις - Επισημάνσεις.

Σε προηγούμενη υπεράσπισή μου της απλή αναλογικής απέτυχα να διακρίνω μια «λεπτομέρεια» εξαιρετικής σημασίας. Τα μάτια μου άνοιξε ένα άρθρο πάνω στο θέμα, κάποιου Πάνου Ελευθεριάδη , νομικού, γραμμένο στο περιοδικό Cogito (τεύχος 10, Ιούλιος 2010). Εκεί θίγεται το εξής ερώτημα, το οποίο ελάχιστα με είχε απασχολήσει: αν υποθέσουμε, δηλαδή, πως η απλή αναλογική είναι σύστημα δικαιότερο, τότε θα πρέπει να εξετάσουμε ως προς τι είναι δικαιότερο ∙ τι είναι με άλλα λόγια εκείνο το οποίο μοιράζεται δικαιότερα από αυτήν; Ο αρθρογράφος αναρωτιέται και υποστηρίζει ότι εκείνο που θεωρητικά θα πρέπει να μοιράζεται δικαιότερα είναι η εξουσία. Ωστόσο, στην πράξη αυτό ουδόλως συμβαίνει. Στη συνέχεια, παραθέτω εν συντομία τα βασικότερα σημεία της επιχειρηματολογίας του, στα οποία τονίζω ότι συμφωνώ και επαυξάνω (η ευθύνη της περίληψης και της απλοποίησης δική μου):

Η εξουσία, λοιπόν, δεν μοιράζεται δίκαια για τους εξής λόγους:

α. Το δεύτερο κόμμα, ακόμη και στην καλύτερη των περιπτώσεων (δηλαδή ενός οριακού 49% των εδρών) έχει δυσανάλογα μικρότερη εξουσία. Δεν παίρνει ούτ’ ένα υπουργείο, δεν επανδρώνει ούτε μία γενική γραμματεία υπουργείου, δε διαχειρίζεται κρατικές τράπεζες ή άλλους κρατικούς οργανισμούς, τέλος πάντων, αυτό που παίρνει (είναι εκείνο στο οποίο δικαίως πάει το μυαλό σας, αλλά δεν επιτρέπεται να το εκστομίσουμε γιατί είμαστε σοβαρό blog) είναι ένα τεράστιο, ολοστρόγγυλο και με μπόλικο σουσάμι μηδενικό.

β. Πολύ περισσότερο - αν οι συγκυρίες το θελήσουν έτσι - είναι πιθανό ένα κόμμα του 3%, μέσω μιας κυβέρνησης συνεργασίας, να έχει δικά του υπουργεία (η πρόσφατη εμπειρία με το ΛΑ.Ο.Σ. το απέδειξε αυτό περίτρανα), όταν το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης - με πολλαπλάσια ποσοστά εδρών - δεν απολαμβάνει κανένα μέρισμα εξουσίας.

γ. Ακόμη χειρότερα μπορούν να γίνουν τα πράγματα, αν αναλογιστούμε ότι ένα τέτοιο ήσσον κόμμα συνεργασίας έχει τη δυνατότητα να αποκτήσει μεγαλύτερη εξουσία ακόμη κι απ’ αυτή την ίδια την κυβέρνηση, κι αυτό πάντα με την απειλή ή τον εκβιασμό μιας επικείμενης αποχώρησης. Εδώ, αναφέρει χαρακτηριστικά ο αρθρογράφος το παράδειγμα των Φιλελεύθερων Δημοκρατών στη Γερμανία, οι οποίοι με τον τρόπο αυτό, λέει, κράτησαν για χρόνια το σημαντικό Υπουργείο Εξωτερικών.

Όλα τα παραπάνω – αλλά και μερικά ακόμη που αναλύονται στο εν λόγω άρθρο - με κλόνισαν γερά, καθώς δεν είχα αντιληφθεί στο παραμικρό αυτές τις προφανείς παρατηρήσεις πάνω στη νομή της εξουσίας, που έπεσαν πάνω μου σαν δυνατές καρπαζιές αποκάλυψης. Φυσικά και δε θεωρούσα την απλή αναλογική πανάκεια, αλλά όχι κι έτσι βρε αδερφέ. Ωστόσο, από την αρχή υπήρχε κάτι που μ’ ενοχλούσε έντονα στο εν λόγω άρθρο (πάνω δηλαδή στην δομή της επιχειρηματολογίας, όχι κάτι πονηρότερο), όμως εν πρώτοις θεώρησα πως δεν ήταν παρά θιγμένος εγωισμός και τίποτα περισσότερο. Τελικά, κατόπιν ωρίμου σκέψεως, νομίζω ότι τελικά συνειδητοποίησα περί τίνος πρόκειται.

Γιατί η υπόθεση πάνω στην οποία στηρίζεται, ευθύς εξαρχής, όλο το λογικό οικοδόμημα είναι άκρως αμφισβητήσιμη. Η απλή αναλογική δεν καλείται, απαραίτητα, να μοιράσει δίκαια την εξουσία, αλλά δίκαια την αντιπροσώπευση. Γιατί τα δύο αυτά, φυσικά, δεν ταυτίζονται κι αυτό αποτυγχάνεται να επισημανθεί δεόντως. Έχω την εντύπωση ότι - εδώ ίσως οι γνώσεις μου στέκονται ανεπαρκείς – ένα εκλογικό σύστημα είναι υπεύθυνο μόνο για τον τρόπο που μοιράζονται οι έδρες κι όχι για το πώς θα γίνει τελικά η κατανομή της εξουσίας (τέλος πάντων, τουλάχιστον ανάμεσα σε όσους ανοίξει τελικά η Βουλή τις πόρτες της). Για την κατανομή αυτή υπεύθυνα είναι - υποθέτω - διάφορες νομοθεσίες και οι συνταγματικές διατάξεις. Ο εκλογικός νόμος δε βλέπω με ποιον τρόπο έχει ισχύ και επιρροή πάνω στη νομή της εξουσίας, από τη στιγμή που θα μοιραστούν οι βουλευτικοί θώκοι και μετά. Γιατί μπορεί κανείς να έχει έδρα χωρίς καμία εξουσία ή πάλι να έχει εξουσία χωρίς καμία έδρα (πχ. αντιπρόσωποι που διορίζονται απ' τα κόμματα, αλλά ουδέποτε εμφανίστηκαν στα ψηφοδέλτια, βλ. Παπαδήμος - αν υποθέσουμε φυσικά ότι έχει μια κάποια εξουσία και δεν είναι απλή βιτρίνα). Να το πω και λίγο διαφορετικά: εννοείται πως η κατανομή των εδρών αποτελεί μια πρώτη κατανομή εξουσίας, ωστόσο η τελευταία δεν εξαντλείται (ή δεν θα 'πρεπε να εξαντλείται) εκεί. Έτσι η απλή αναλογική μοιράζει δικαιότερα τις έδρες, αλλά όχι και δικαιότερα την εξουσία. Δεν είναι αυτή η δουλειά της. Αυτό θα απαιτούσε νόμους δημοκρατικότερους και αντιπροσώπους ωριμότερους, τέλος πάντων, άλλα ήθη και έθιμα, άγνωστα σε τούτη τη μικρή γωνιά της Γης.

Πάντως, η δικαιότερη αντιπροσώπευση σε ένα σύστημα κοινοβουλευτικής αντιπροσώπευσης - τονίζω για άλλη μια φορά – ΕΙΝΑΙ το ζητούμενο! Πρόκειται περί μιας ηθικής επιταγής πλήρους αντικρύσματος, νοήματος και ειδικού βάρους. Η συζήτηση θα έπρεπε να ξεκινάει ΑΠΟ αυτήν και όχι πριν απ’ αυτήν. Στα υπόλοιπα σημεία, όπως προανέφερα, ο αρθρογράφος θα με βρει σύμφωνο με τα περισσότερα, ωστόσο νομίζω ότι τελικά σε ένα ακόμα ιδιαίτερα σημαντικό σημείο αδυνατεί. Αδυνατεί, δηλαδή, να δείξει με τρόπο ισχυρό γιατί η ενισχυμένη αναλογική είναι δικαιότερη. Επιχειρεί να την αναδείξει απαιτώντας, ωστόσο, προϋποθέσεις τέτοιες οι οποίες θα καθιστούσαν τελικά το όποιο δημοκρατικό εκλογικό σύστημα ουδέτερης σημασίας. Αν πληρούνταν όντως οι όροι του διαχωρισμού των εξουσιών, της διαφάνειας, των πολλαπλών ελέγχων κτλ. δηλαδή σε μια «ιδανική» κοινωνία, τότε πράγματι θα ήταν αδιάφορο αν εκλέγαμε κυβερνήσεις ενισχυμένης αναλογικής, τεχνηέντως αυτοδύναμες, ή «αδύναμες» κυβερνήσεις συνεργασίας, απλής αναλογικής.

Τέλος πάντων, όλα ετούτα είναι θεωρητικές αερολογίες και ακαδημαϊσμοί, στο βαθμό που έχω ήδη κουβεντιάσει σε προηγούμενες αναρτήσεις μου, πως η κοινοβουλευτική αντιπροσώπευση οφείλει να αποκατασταθεί μόνο ως κτίσμα διατηρητέο, το οποίο θα υποχωρήσει σταδιακά δίνοντας τη θέση του σε όλο και λιγότερη αντιπροσώπευση, όλο και περισσότερη άμεση δημοκρατία.

Πολιτική χωρίς Πολίτες (Μέρος 3ο)

«Και λέω πως είναι φανερό ότι δημοκρατικό βέβαια είναι το να είναι κληρωτές οι αρχές, αλλά αιρετές ολιγαρχικό … » (Αριστοτέλης - Πολ. Δ, 1294β 7-9).

Δεν έχω σκοπό να αναλωθεί ο λόγος μου σε μια εκτενή επιχειρηματολογία επιμέρους νομικών, ρυθμιστικών και λειτουργικών ζητημάτων. Εκτός που μπορεί καθείς να λέει τα πράγματα, κατά πώς τον συμφέρει, το λιγότερο που μπορούμε να πάθουμε είναι να χαθούμε σ’ ένα δαιδαλώδη λαβύρινθο αντιπαραθέσεων, δίχως καν μίτο. Κι έτσι πρέπει ν’ αποφασίσουμε το μίτο μας. Αν θα είναι ένας απλός σπάγκος, φτιαγμένος για κάθε βαλάντιο, ή θα ‘ναι σπάγκος μεταξωτός για επιδέξιους κώλους. Για να υπάρχουν ακόμη άνθρωποι, οι οποίοι αντί να αναζητούν βελτιώσεις της – ατελούς έστω – απλής αναλογικής προς το καλύτερο, επιμένουν να υπερασπίζονται την υπάρχουσα κατάρα, μάλλον κι οι ίδιοι δεν έχουν ακόμη αποφασίσει αν το πολίτευμα που γυρεύουν θέλουν να λέγεται δημοκρατικό ή κάτι άλλο, που ούτε αυτοί ξέρουν.

Το ζήτημα είναι καθαρά δεοντολογικό. Μπορεί να ονομάζεται δίκαιη, αντιπροσωπευτική δημοκρατία ένα σύστημα, που δίχως την παραμικρή ηθική αξίωση, χωρίς αιδώ, αυξάνει τον πήχη στο 3% σαν να ήταν το κοινοβούλιο το ιδιωτικό κολέγιο των δυνατότερων; που υπεξαίρει 40 έδρες από τους νόμιμους δικαιούχους τους, δηλαδή το λαό, για να πριμοδοτήσει τον ανάξιο να τις κερδίσει; ή που απαξιώνει τη λευκή ψήφο, την εξισώνει με λευκή επιταγή, ωσάν να μην περιέκλειε μήνυμα πολυσήμαντο και βαρυσήμαντο; Λευκό, φυσικά, δε σημαίνει πως κάποιος δεν έχει άποψη. Θα μπορούσε εδώ, ίσως, να γίνει κάποιος διαχωρισμός, αλλά αυτό είναι άλλο ζήτημα ∙ η λευκή ψήφος είναι ένα ολόκληρο κεφάλαιο από μόνη της.

Απλή αναλογική: και απλή και (ανα)λογική!

Λένε λοιπόν – ενοχλητικά αβασάνιστα κατά τη γνώμη μου – πως ούτε η απλή αναλογική επιτυγχάνει την απόλυτη, την τέλεια αντιπροσώπευση, άρα δεν μπορεί να έχει παραπάνω αξιώσεις δικαιοσύνης απ’ το παρόν ενισχυμένο τερατούργημα. Αλλά εδώ, το επιχείρημα είναι παιδαριωδώς αίολο, παίζοντας με όρους άσπρου–μαύρου, ισοπεδώνει όλες τις ενδιάμεσες διαβαθμίσεις. Ή όλα ή τίποτα. Αν δε μπορούμε να έχουμε την «τέλεια» αντιπροσώπευση, οτιδήποτε άλλο δεν μας κάνει καμιά διαφορά! Άρα πού ν’ αλλάζουμε τώρα, βρε αδερφέ; Θα μπορούσαμε mutatis mutandis (χα χα, έμαθα ένα λατινικό κι εγώ!), με την ίδια ελαφρότητα, να θεωρήσουμε πως εφόσον ένα φάρμακο δεν είναι πανάκεια, τότε δεν υπάρχει κανένας λόγος να το παρασκευάσουμε, ας αρκεστούμε στα ματζούνια του μάγου της φυλής. Λένε ακόμη πως είτε σε τέσσερα, είτε σ’ εφτά, είτε σε δέκα κόμματα να ήταν μοιρασμένες οι έδρες, καμιά διαφορά δε θα καταφέρναμε να δούμε στον πολιτικό μας βίο. Τέτοιοι τύποι, είναι ακόμη δυνατόν να μας αναφέρουν και ιστορικά παραδείγματα, από προηγούμενες δεκαετίες, για να στηρίξουν τις θέσεις του. Εντυπωσιακό! Όχι μόνο οι γνώσεις και η εμβρίθειά τους, αλλά και η αυταπάτη τους: θεωρούν τους εαυτούς τους δημοκράτες!

Ας τους απαντήσουμε λοιπόν πως ναι, έχει και μάλιστα τεράστια δεοντολογική σημασία, σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα αντιπροσώπων, η μέγιστη δυνατή... αντιπροσώπευση! Τι στα κομμάτια, μόνο σε μένα φαίνεται αυτονόητο; Πέντε κόμματα είναι, σαφώς, καλύτερη αντιπροσώπευση από τέσσερα και δεν υπάρχει τρόπος να αντιπαρατεθεί κανείς σε αυτό, γιατί πρόκειται για βάση αξιωματική του πολιτεύματός μας. Εννοείται πως στην Ελλάδα μεγάλωσα κι εγώ. Ίσως βαθιά μέσα μου κι ο ίδιος, να πιστεύω πως και με δεκαπέντε κόμματα προκοπή δε θα δούμε. (Ίσως μάλιστα να πιστεύω, ότι ακόμη και αυτό το ίδιο το πολίτευμά μας δεν επαρκεί πλέον για τις σύγχρονες κοινωνίες μας. Αλλά δεν γράφω εδώ, ούτε για να καταστρέψω, ούτε για να ισοπεδώσω. Μιλάω γι’ αυτό που έχουμε στα χέρια μας. Το φροντίζουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο;). Όμως η λογική μου άλλα επιτάσσει, από τη μεμψιμοιρία και την παραίτηση. Μην αντιδικούμε ανούσια: μεγαλύτερη αντιπροσώπευση ίσον δικαιότερη αντιπροσώπευση. Το απόλυτο δεν είναι παρά μια ουτοπία κι ο μόνος του ρόλος σε μια πολιτική κουβέντα, δεν είναι παρά η εκ του πονηρού προσπάθεια ν’ αποδυναμωθεί η αντίπαλη επιχειρηματολογία. Απόλυτη αντιπροσώπευση θα σήμαινε ο καθένας να είναι αντιπρόσωπος του εαυτού του. Εδώ φτάσαμε πια στον αναρχισμό, δεν υπάρχει χώρος γι’ αυτό στο «εδώ και σήμερα».

Να μιλήσουν λίγο κι οι αριθμοί: καταρχήν, το όριο του 3% της ενισχυμένης αναλογικής δείχνει πρόθεση, σχεδιασμό, αποβλεπτικότητα, τελικά δείχνει απλά συμφέρον και κουτοπονηριά. Το όριο του 0,33% της απλής αναλογικής δείχνει απλά τα μαθηματικά όρια μιας δημοκρατίας 300 αντιπροσώπων, άρα παραμένει ουδέτερο ηθικά και δεν προκαλεί, σε καμία, περίπτωση το κοινό αίσθημα. (Απλά υπενθυμίζω εδώ, για την απλή αναλογική, αν οι 300 έδρες είναι ποσοστό 100% τότε για 1 έδρα χρειάζεται κανείς 100 : 300 = 0,33%). Τι να κάνουμε γι’ αυτό; Ας είχαμε 400 έδρες, τότε θα χρειαζόταν μόνο το 0,25%. Για 500 ακόμη λιγότερο κι ούτω καθεξής. Το 100 είναι λίγο, το 1000 πάλι πολύ. Τέρμα, όμως, με την παραφιλολογία. Και ο αμαθέστερος ποιμένας μπορεί να καταλάβει καλά, πού τελειώνουν οι αριθμοί και πού ξεκινά η κοροϊδία κι η απάτη. Προς το παρόν, οι έδρες μας είναι 300. Ας κουβεντιάζουμε λοιπόν με αυτό.

Το θέμα είναι βαθύτερο κι είναι ο λόγος για τον οποίο «φωνάζω» εξαρχής! Με τις 40 κλεμμένες έδρες και την απαξίωση των λευκών ψήφων, απαξιώνεται καθαυτή η δύναμη (ή μάλλον η δυναμική) της κάθε ψήφου, υποβιβάζεται το ίδιο το νόημα της δημοκρατίας. Όσο για τον πολίτη, υποβιβάζεται κι αυτός σε απλό κομπάρσο, ο οποίος δεν έχει παρά ένα ρόλο: καλείται κάθε τετραετία ν’ απαγγείλει την ατάκα του, σε παραστάσεις που στήνουν άλλοι γι’ αυτόν και προτού, καλά–καλά, προλάβει να χαθεί στα παρασκήνια, όλοι έχουν ξεχάσει πλέον την ύπαρξή του. Όταν ο ψηφοφόρος συνειδητοποιήσει τη ματαιότητα μιας πράξης, που καταντάει απλά μηχανική επανάληψη, και όχι άσκηση ουσιαστικής, λαϊκής εξουσίας, ατονεί και αποσύρεται. Η αποχή μεγαλώνει, όμως κι η συμμετοχή δεν έχει νόημα. Αδιέξοδο; Τελευταία φορά που φτάσαμε εδώ, το πρόβλημα λύθηκε δια της μεθόδου του «νταβατζή»: αφού δεν ψηφίζετε αυτοδύναμες κυβερνήσεις, μοιράζει η μάνα και κρατάει τα 40 φύλλα για πάρτη της. Κι όταν η μάνα αλλάζει τους κανόνες, κατά πώς της βγαίνουν οι άσοι κι οι ρηγάδες, τότε απλά δεν υπάρχουν κανόνες.

Για να κλείσουμε...

Συμπέρασμα: η ψήφος σήμερα δεν είναι παρά ψευτοδίλημμα. Ελπίδα να ξεφύγουμε απ’ το δικομματισμό δεν υπάρχει, αφού απλά τα ποσοστά των συμπολιτών μας που επιμένουν στους δίδυμους καραγκιόζηδες εξακολουθούν να παραμένουν σε επίπεδα τέτοια, τα οποία λαδώνουν άριστα την παγίδα της ενισχυμένης αναλογικής.

Ελπίδα: Μη γελιόμαστε, με το υπάρχον σύστημα καμία! Ακόμη κι αν κάποτε οι Έλληνες «ξυπνήσουν» και ψηφίσουν τους μικρούς και μπλα–μπλα (αν και αυτό θα ήταν όντως υπέροχο) δεν θα άλλαζαν στο παραμικρό το έλλειμα της αντιπροσώπευσης, ουδόλως θα απένεμαν πάλι πίσω στην ψήφο την «αντικειμενικότητά» της (δηλαδή, την αναλογικότητά της) και η λευκή ψήφος θα εξακολουθούσε να παραμένει αυτό που είναι ήδη: κατάμαυρη!

Αίτημα: Η επιστροφή στην απλή αναλογική θα άρει όλα τα προηγούμενα, όχι απαραίτητα γιατί θα ξυπνήσουμε, την επόμενη μέρα, και όλα στην Ελλάδα θα δουλεύουν ρολόι, παρά γιατί θ’ αλλάξει πρωτίστως η ψυχοσύνθεση του ψηφοφόρου. Γιατί θα φέρουμε την αποχή της απογοήτευσης πίσω στις κάλπες, γιατί θα καταστήσουμε τη λευκή ψήφο και πάλι θέση μεστή και ισοδύναμη με κάθε άλλη. Κι όταν καθένας από εμάς θα αφήνει πια το σφραγισμένο φάκελο, με τη θέση που υπεύθυνα συγκρότησε, να γλιστρήσει στη ρημάδα τη σχισμή, απλά θα ξέρει πως τουλάχιστον ο λόγος του μετράει. Μετράει γι’ αυτό ακριβώς που είναι και μετράει εξίσου, απέναντι σε οποιονδήποτε άλλο λόγο.

[Μέρος 4ο]